28 Aralık 2023 Perşembe

İsmail Kadare - Ölü Ordunun Generali

                       

            Arnavut edebiyatının en popüler ve en tanınmış yazarı olan İsmail Kadare 28 Ocak 1936’da Ergiri’de dünyaya gelmiştir. Edebiyat hayatına şiir ile başlayıp yazdığı hikaye ve romanlar ile ünlenmiştir.

            Ölü Ordunun Generali isimli romanı 1963 yılında yayınlanmış ve ses getirmiştir. Roman, İkinci Dünya Savaşı’ndan yaklaşık 20 yıl sonra, savaşta ölen ülke vatandaşlarının kalıntılarını bulmak ve İtalya’ya geri götürmek için Arnavutluk’a gönderilen bir generalin hikâyesini anlatır. Kitapta açıkça düşman ülke ismi telaffuz edilmemiş olmakla birlikte Arnavutluk’un 2. Dünya Savaşı’nda faşistlerce işgal edildiğini bildiğinizden ve yine aynı amaçla araştırmalar yapan Alman korgeneralinin bulunması nedeniyle Generalin İtalyan olduğu sonucuna varır okuyucu. Yazar burada naif bir şekilde Adriyatik komşusu İtalya’yı açıkça düşman olarak nitelemekten kaçınmıştır.

             Asker mezarlarını arama faaliyetlerini trajikomik bir şekilde anlatır yazar. Savaş, askerlik, onur, şehitlik gibi kavramlar üzerinden sorgulamalar sürer. Özellikle ülkesinde bir kahraman ve ailesi tarafından büyük bir kayıp olarak nitelendirilen Albay Z.’nin gerçekte haysiyetsiz ve acımasız biri olduğunun anlaşılması, Generalin askerlik ve kahramanlık ile ilgili düşüncelerini yerle bir eder ki yazar bu durumu absürt ve çarpıcı bir şekilde anlatmıştır.

            Bu komik ve ironik hikayelerden birisi de bir fahişe ile ilgili olandır. Evladını kötülüklerden korumaya çalışan bir baba tarafından öldürülen fahişenin askeri tören ile gömülmesi ve mezarına vatanı için öldüğünün yazılmış olması çok çarpıcı bir gelişmedir. Çünkü birçok kahraman asker mezarsız bir şekilde yatmaktadır gurbette.

            General, mensubu olduğu ordunun 2. Dünya Savaşı esnasındaki kayıplarını ararken inançlarını sorgular ve ikilemleri artar. Çünkü savaşın etkileri umulmadık bir şekilde uzun süreler devam etmektedir. Yine yerel halkın savaş sırasındaki yaşadığı acıları ile savaşın üzerinden yıllar geçmesine rağmen çekmekte oldukları ıstırabı canlı ve doğru bir şekilde okuyucuya aktarabilmiştir yazar.

Yazarın dil becerisi ve görsel anlatımı, romanı zenginleştirir ve atmosferi derinleştirir. Kadare, tarihsel olayları ve insan psikolojisini ustaca entegre eder. Romanın en güçlü yanlarından biri, karakterlerin karmaşıklığıdır. General'in içsel çatışmaları ve çözülmeyen sırları, okuyucuyu hikayenin derinliklerine çeker. Eserdeki karakterlerin derinlemesine işlenmemiş olması ise bir eksiklik olarak görülebilir.

            Savaşın gereksizliğini, getirdiği acı ve yıkımları ile istenmeyen etkilerin uzun yıllar sürdüğünü göstermesi nedeniyle harika bir roman olduğunu düşündüğümüz eser, uzun ve tekrara düşen monologları ile bazen sıkıcı olsa da kesinlikle okunması gereken bir yapıttır. Puanımız 7,5.      

                            Akılda Kalanlar

Arnavutlar vahşi ve geri kalmış bir toplumdur. Daha bebekken kundaklarına silah koyuyorlar ve o silah da onların hayatlarının ayrılmaz bir parçası oluyor.

Arnavutların her zaman öldürmek ve öldürülmek istekleri olmuştur. Savaşacak kimseyi bulmadıklarında birbirlerini öldürmüşler

Eski bir asker için eski düşmanlarını mezardan çıkarmaktan başka bir ödül var mı ki? Bu aslında savaşın bir çeşit devamı.

Bir yerleri kazıp onların topraklarına rahatlıkla girebiliyorsun ama yüreklerine asla giremiyorsun.

Düne kadar sanki Orta Çağ'daymış gibi yaşayan dağdaki insanlar her daim omuzlarında en modern silahları taşıdılar.

“Bir insan başka bir yerde ne kadar yabancı olabilir ki?" diye düşünüyordu. Yol kenarlarında biten küçük çalılıklardan daha yabancı olabilirsin mesela.

Eskilerin dediği gibi anne oldum, kambur oldum.

Yağmuru ve ölüyü her yerde bulursun!

 

 



 

22 Aralık 2023 Cuma

Algernon'a Çiçekler: Yaratıcı Bir Roman ve Charly: Sıkıcı Bir Film

 

 

Denizli Kitap Kulübü’müzün bu ayki ödevi olan Algernon'a Çiçekler’in yazarı Daniel Keyes 1927 yılında Amerika’da doğmuş, 2014 tarihinde vefat etmiştir. En iyi bilim kurgu eserlerine verilen Hugo ve Nebula ödüllerini kazanmış olan Keyes’in eserleri çok yaratıcı konulara sahiptir.

Daniel Keyes’in en önemli eserlerinden biri orijinal adı Flowers for Algernon olan Algernon'a Çiçekler’dir. Yazar bu kitabı önce hikaye olarak dergide tefrika ettirmiş olup hikayenin çok beğenilmesi üzerine roman olarak yayınlamıştır.

Yazar “Algernon, Charlie ve Ben: Bir Yazarn Yolculuğu” isimli eserinde, eğitmenlik yaptığı bir lisede özel öğrencilerle çalışırken konunun zihninde şekillendiği söylemiştir. Çok da rastlamadığımız Algernon (okunuşu elcirnan) ismini birçok tabu konu hakkında eser veren şair Algernon Charles Swinburne’den esinlendiği söylenir.

Romanın konusuna gelirsek, eser düşük zekaya sahip Charlie Gordon’un daha önce sadece fareler üzerinde uygulamış olan bir ameliyat ile zekasının artırılmasını ve sonrasında yaşananları anlatmaktadır. Çocuğunun durumunu kabullenemeyen bir anne, bu durumu kabullense bile anneye ve çocuğa yardımcı olamayan bir baba ve korku, şımarıklık içinde yaşamaya çalışan bir kız kardeş arasında geçen çocukluk nedeniyle Charlie herkes gibi bir zekaya sahip olmak için can atmaktadır. Ailesi tarafından dışlanan, çevresi tarafından sürekli dalga konusu olan kahramanımız, kurtuluşu diğer insanlar gibi normal bir zekaya sahip olmakta bulur. Bu sayede insanlar onu daha çok sevecek ve kabul edeceklerdir. “Diğer insanlarda bende olmayan bir şey vardı. Zihinsel körlüğümün içinde, bunun okuma yazma yeteneğiyle ilgili olduğuna inanmıştım ve o yeteneklere sahip olduğum takdirde, zeki olacağımdan da emindim. Zeka özürlü bir adam da, diğer adamlar gibi olmak ister.”

Başarılı geçen operasyon sonrası Charlie’nin zekası hızla ilerlerken, psikolojik yapısı ve zihni onu çok geriden takip etmektedir. Artık yeni zeki beyni ve eski çocuk kalbiyle sürekli çevresini sorgulamaktadır.  Kendine sorduğu “Doğru olan nedir?” sorusu ile ahlaki ikilemlerini ortaya koyuyor. Lakin zeka gelişimine eşlik edecek psikolojik bir gelişme kendiliğinden gerçekleşmiyor; kahramanımıza uzmanlar da bu konuda yardımcı olmuyorlar. Charlie’nin IQ ve EQ gelişimi farklı gerçekleşiyor. “Bu sorunu tek başıma çözmeye çalışmak aptallıktı. Duygusal sorunların zihinsel sorunlarla aynı şekilde çözülemeyeceğini anladım.”  cümlesi ile bu durumu itiraf ediyor. Bastan beri psikolojik yardım alması gerektiğini iş işten geçtikten sonra anlıyor.

Akıllanmaya başladığında ilk öğrenmeye çalıştığı aile ilişkileri; kincisi ise kadın erkek ilişkileri oluyor. “Tüm hayatı boyunca yarı uyur yarı uyanık kalmış bir adam gibiyim, uyanmadan önce nasıl biri olduğunu bulmaya çalışan” şeklinde tanımlıyor kendini.

Operasyon sonrası okuduğu kitaplar sayesinde zihinsel gelişimini takip etmek hoş oldu benim için. İlk okuduğu kitap Robinson Crusoe. Devamında Muhteşem Gatsby, Bir Amerika Trajedisi ve Bu Melek Satılık Değil romanlarını okuyor. Bahtsız Robinson’un maceraları hemen herkesçe bilinir. Bir Amerikan Trajedisi (An American Tragedy) Türkçeye İnsanlık Suçu olarak çevrilmiş polisiye bir romandır. Bu Melek Satılık Değil adlı romanı muhtemelen kendi hayatı ile özdeşleştirmiştir. Bu grubu kolay okunan bir romanlar sınıfına sokabiliriz. Devamında okuduğu Dostoyevski, Flaubert, Dickens, Hemingway ve Faulkner ise oldukça nitelikli romanlardır. Yazar bu şekilde bir sıralama yaparak kendi beğenisini de ortaya koymuştur.

Ama bu süreç Charlie için hayal kırıklıkları ile devam eder. “Zeka seviyem 70 iken Alice’den ne kadar uzakta idiysem, şimdi bu seviye 185’ e yükselmiş olmasına rağmen ondan o kadar uzaktaydım.” Kahramanımız birçok zeki insanın düştüğü tuzağa düşer. Bilgisi ve egosu hızla büyüdüğü için çevresini beğenmemeye başlar ve onları kendisinden uzaklaştırır. Tersine zeki oldukça insanların onu sevip kabul edeceğini ummuştur.  

Yazar ara ara toplumun engelli bireylere bakışını sorgulamaktadır. “Nasıl oluyor da, kolsuz ve bacaksız doğan insanlardan faydalanmayı akıllarından bile geçirmeyen dürüst ve duyarlı kişiler, düşük bir zeka düzeyiyle doğanları istismar etmekte bir mahsur görmezler?” Geçmişi hatırladıkça, yaşadıklarını bağlamına oturtuyor ve sorguluyor kahramanımız. Aslında arkadaşım dediği eski çevresinin onunla dalga geçip eğlenmeyi seven ve onu istismar eden bir güruh olduğunu anlıyor. "Ne kadar akıllanırsan o kadar çok problemin olacak, Charlie." Kahramanımızın naif ve çocuksu dille başından geçenleri anlatması okuyucuyu gülümsetiyor.

Zekasının eskiye dönebilme ihtimalini fark etmeye başladığında moral olarak büyük çöküntü yaşıyor. Zekasını bu süreci anlamaya ve düzeltmeye adıyor. Bunun mümkün olmadığını anladığında kendi içinde hesaplaşmalara başlıyor. Kendi düşüşünü John Milton tarafından yazılan İnsanın Düşüşü’nü anlatan Kayıp Cennet (Paradise Lost) şiiri ile özdeşleştiriyor. Umut dolu başlayan hikaye hüzünle bitiyor. Puanımız 8/10…

Kitaptan senaryolaştırılan Charly (1968) isimli film eserin kötü bir kopyası olmuş. Kitabı zevkle okurken, film kitabın üzerine bir şey koymadığı gibi, durağan bir dille anlatıyor hikayeyi. Film adına tek kazanç başrol oyuncusu Cliff Robertson’un harika oyunculuğu ve kazandığı Oscar ödülü. Puanımız 6/10…

 

                  Akılda Kalanlar

“Benim ışığımın senin karanlığında daha iyi olduğunu kim söyleyebilir?”

“Teleskopun ters tarafından bakarmış gibi– şimdi minicik ve çok uzaktaymış gibi görünen bir açıklık var.”

“Sevgi ve şefkat eli değmeyen zeka ve eğitim beş para etmez.”